Trả lời nhanh: Gạch chân và tô màu khi học chỉ là thao tác thụ động, hiệu quả thấp nếu bạn dừng lại ở đó, vì nó đánh dấu thông tin chứ không giúp não ghi nhớ. Hãy coi nó là bước đầu: tô xong, bạn che phần đã tô lại rồi tự gọi nhớ hoặc viết tóm tắt để biến màu mực thành kiến thức ở lại trong đầu.
Mình từng ngồi cạnh một bạn tên Minh trong một buổi chữa bài. Cuốn sách Reading của bạn ấy vàng khè. Gần như dòng nào cũng có một vệt bút nhớ chạy qua, chỗ thì vàng, chỗ thì hồng, chỗ xanh lá. Bạn ấy khoe đã “cày” xong mười hai bài đọc trong tuần.
Rồi mình hỏi: “Bài hôm qua nói về gì?” Minh im lặng. Lật đi lật lại mấy trang vàng ruộm, cuối cùng chỉ nhớ loáng thoáng “hình như về rác nhựa đại dương”. Ba tiếng ngồi tô màu, và thứ còn lại trong đầu chỉ là một cảm giác mơ hồ rằng mình đã học.
Có lẽ bạn cũng từng như vậy. Cây bút nhớ cầm trên tay cho ta cảm giác đang làm điều gì đó quan trọng. Nhưng cảm giác đó mới chính là cái bẫy.
Vì sao tô cả trang lại khiến bạn tưởng mình đã học
Khi kéo một vệt màu qua câu văn, não bạn được một phần thưởng nhỏ: “Xong rồi, chỗ này quan trọng, mình đã xử lý nó.” Vấn đề là bạn mới chỉ nhận ra câu đó quan trọng, chứ chưa hề xử lý nó. Tay vận động, mắt lướt qua, nhưng phần não lo việc ghi nhớ thì gần như đứng yên.
Các nhà nghiên cứu gọi hiện tượng này là ảo giác thông hiểu (illusion of competence — ngỡ mình đã hiểu). Trang sách càng nhiều màu, bạn càng thấy quen mắt. Quen mắt lại bị nhầm thành thuộc bài. Đến lúc gấp sách và tự nói lại, bạn mới phát hiện phần lớn đã trôi đi đâu mất.
Càng tô nhiều, cái bẫy càng lớn. Nếu dòng nào cũng vàng thì chẳng còn dòng nào nổi bật. Bút nhớ vốn sinh ra để tách cái quan trọng khỏi cái thường, mà tô hết thì bạn đã xóa luôn công dụng duy nhất của nó.
Gạch chân thật ra giúp được gì, không giúp gì
Năm 2013, một nhóm nhà tâm lý học nhận thức do John Dunlosky dẫn đầu đã rà soát hàng trăm nghiên cứu về các cách học phổ biến. Kết luận về gạch chân và tô màu khá thẳng thắn: đây là nhóm kỹ thuật có ích lợi thấp. Nó không làm người học nhớ lâu hơn hay hiểu sâu hơn so với chỉ đọc bình thường, và trong vài trường hợp còn cản trở, vì người học bị cuốn vào từng câu rời rạc mà bỏ lỡ mối liên hệ giữa các ý.
Nói vậy không có nghĩa bút nhớ là đồ bỏ. Nó có một việc làm tốt: giúp bạn khoanh vùng. Khi đọc lần đầu một bài dài, việc đánh dấu chỗ đáng chú ý giúp bạn biết đâu là nơi cần quay lại. Nó là tấm bản đồ, chỉ cho bạn chỗ nào đáng đào sâu.
Nhưng bản đồ không phải chuyến đi. Có bản đồ trong tay mà không bước đi thì bạn vẫn đứng yên. Gạch chân là lúc bạn khoanh vùng; việc học thật sự bắt đầu ở bước sau đó. Kết quả mỗi người một khác, và dù làm cách nào thì cũng cần kiên trì lặp lại, không có mẹo nào thay được việc ôn đi ôn lại.
Tô màu đúng cách: ít thôi và có chủ đích
Nếu đã trót nghiện cây bút nhớ, bạn không cần vứt nó đi. Chỉ cần đổi cách dùng.
Đọc hết một đoạn trước, rồi mới tô. Đây là thay đổi quan trọng nhất. Đừng vừa đọc vừa tô theo quán tính. Hãy đọc trọn một đoạn, tự hỏi “ý chính của đoạn này là gì”, rồi mới quay lại tô đúng cái câu mang ý đó. Làm vậy, bạn buộc não phải chọn lọc, và chính việc chọn lọc mới là lúc học.
Giới hạn mỗi trang chỉ vài vệt. Một quy tắc dễ nhớ: mỗi đoạn tối đa một câu. Khan hiếm khiến màu sắc lấy lại sức mạnh, và bạn thấy ngay bộ khung ý chính thay vì một biển màu.
Dùng màu có hệ thống. Ví dụ vàng cho ý chính, xanh cho dẫn chứng, hồng cho từ mới. Khi màu mang nghĩa, mắt bạn đọc được cấu trúc bài chỉ bằng cách liếc qua, và đó đã là một lớp xử lý thông tin có ích.
Dùng cho IELTS, SAT và tiếng Trung
Với IELTS Reading, cám dỗ tô màu rất lớn vì bài đọc dài và dày chữ. Cách dùng khôn ngoan là tô rất tiết kiệm ngay trong lúc làm bài: chỉ khoanh từ khóa của câu hỏi và chỗ trong bài có vẻ khớp. Mục đích là định vị nhanh để đối chiếu, không phải để “học thuộc” bài đọc.
Với SAT, nhất là phần Reading and Writing, gạch chân có ích khi bạn đánh dấu từ nối hoặc chi tiết mà câu hỏi đang nhắm tới, rồi lập tức biến nó thành câu hỏi cho chính mình: “Vì sao chỗ này là đáp án, chỗ kia là bẫy?” Màu mực chỉ là cái mỏ neo, câu tự hỏi mới là phần làm bạn giỏi lên.
Với tiếng Trung, nhiều bạn tô kín cả trang Hán tự rồi than mãi không nhớ mặt chữ. Chữ Hán không vào đầu nhờ nhìn màu, mà nhờ tay viết lại và miệng đọc lên. Hãy chỉ tô bộ thủ hay nét dễ nhầm để lưu ý, sau đó gập sách và tự viết lại chữ đó ra giấy. Viết được mới là nhớ.
Ba việc cần làm ngay sau khi tô màu
Đây là phần biến cây bút nhớ từ trò tiêu khiển thành công cụ học thật. Tô xong, đừng gấp sách. Làm thêm một trong ba việc sau.
Thứ nhất, che phần đã tô lại và tự gọi nhớ. Lấy tờ giấy che đi, rồi cố nói lại xem chỗ đó viết gì. Cách chủ động gọi nhớ này, mà So Izy hay gọi là active recall, là một trong những kỹ thuật được nghiên cứu ủng hộ mạnh nhất. Nhớ ra được thì tốt; quên thì bạn vừa phát hiện đúng chỗ cần ôn lại.
Thứ hai, viết lại bằng lời của mình. Gấp sách, lấy những câu vừa tô và tóm tắt chủ động thành vài dòng theo cách bạn hiểu. Nếu không diễn đạt nổi, tức là bạn chưa thật sự nắm, và đó là tín hiệu quý giá.
Thứ ba, hỏi “tại sao”. Với mỗi chỗ tô, tự hỏi vì sao nó quan trọng, nó nối với ý nào khác. Việc tự giải thích này gọi là elaboration, giúp kiến thức bám vào những gì bạn đã biết. Nếu muốn một khung ghi chép gọn gàng để gom cả ba việc này, bạn có thể thử kiểu ghi chú Cornell.
Màu mực chỉ nằm trên trang giấy. Ba việc trên mới đưa nó vào đầu bạn. Đổi lại thói quen này không khó, nhưng cần vài tuần để quen tay, nên bạn cứ cho mình thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Gạch chân có hoàn toàn vô dụng không?
Không. Gạch chân có ích để khoanh vùng chỗ cần quay lại khi đọc lần đầu. Nó chỉ kém hiệu quả khi bạn coi việc tô xong là đã học xong. Hãy xem nó là bước chuẩn bị, không phải điểm kết.
Vậy ghi chú kiểu nào nhớ lâu hơn tô màu?
Các cách đòi hỏi bạn tự tạo lại thông tin thường nhớ lâu hơn: tự gọi nhớ, viết tóm tắt bằng lời của mình, tự đặt câu hỏi và trả lời. Điểm chung là bạn phải chủ động làm điều gì đó với kiến thức, chứ không chỉ đánh dấu nó.
Tô nhiều màu khác nhau có giúp nhớ tốt hơn không?
Nhiều màu chỉ giúp nếu mỗi màu mang một nghĩa cố định, chẳng hạn vàng cho ý chính, hồng cho từ mới. Khi đó bạn đang phân loại thông tin, và việc phân loại mới có ích. Tô bừa nhiều màu cho vui thì không tạo ra khác biệt nào.
Trong phòng thi IELTS hay SAT có nên gạch chân không?
Có, nhưng rất tiết kiệm. Chỉ khoanh từ khóa câu hỏi và chỗ trong bài khớp với nó để định vị nhanh. Mục tiêu là tiết kiệm thời gian tìm thông tin, không phải để học thuộc bài đọc ngay trong lúc thi.
Bài viết bởi đội ngũ So Izy Education — nhóm giáo viên luyện thi IELTS, SAT và tiếng Trung (soizy.education).
Leave a Reply