Trả lời nhanh: Học qua vần điệu là cách gắn phần kiến thức cần nhớ vào một câu có vần, một nhịp hoặc một giai điệu quen thuộc, để não bám vào âm thanh mà gọi lại nhanh hơn. Bạn áp dụng bằng cách chọn phần hay quên, ghép nó vào đoạn nhạc hoặc câu vè ngắn, rồi hát lại mỗi lần ôn.
Hôm trước mình ngồi cạnh một bạn ôn IELTS. Bạn than mãi không thuộc nổi mấy cụm từ cho bài Writing ngày mai. Cụm nào cũng trôi tuột. Nhưng khi điện thoại của bạn vang lên một đoạn nhạc chờ, bạn hát theo trọn vẹn, không sai một chữ. Một bài hát chắc bạn nghe từ hồi lớp 8.
Mình hỏi: bài hát đó bạn có ngồi học thuộc bao giờ không? Bạn cười, lắc đầu. Nó tự vào đầu.
Đó chính là chỗ thú vị. Có những thứ ta chẳng cố nhớ mà vẫn nhớ hàng năm trời, chỉ vì chúng đi kèm một giai điệu. Vậy tại sao không mượn đúng cơ chế đó để nhớ từ vựng, công thức hay thanh điệu? Phương pháp học qua vần điệu làm đúng việc này.
Vì sao vần điệu và giai điệu lại dính trong đầu lâu đến thế
Một chuỗi âm có vần và có nhịp cho não thêm nhiều điểm bám. Khi bạn đọc trơn một danh sách từ, mỗi từ gần như đứng một mình. Khi bạn đặt chúng vào một câu có vần, từ trước gợi ra từ sau: vần ở cuối câu thu hẹp số khả năng, nhịp báo cho bạn biết còn thiếu mấy chữ, và giai điệu giữ cả chuỗi lại với nhau như một khối.
Các nhà nghiên cứu về trí nhớ gọi đây là hiệu ứng mã hóa thêm kênh (dual encoding — mã hóa qua nhiều kênh một lúc). Thông tin được lưu cùng lúc dưới dạng nghĩa, dạng âm thanh và dạng nhịp điệu. Về sau, chỉ cần một kênh bật lên là kéo theo cả phần còn lại. Đây cũng là lý do những câu vè dân gian, những bài đồng dao hay bảng cửu chương đọc theo nhịp lại sống dai qua bao thế hệ.
Mình nói thêm cho công bằng: vần điệu không biến bạn thành thiên tài sau một đêm. Nó là một mẹo mã hóa, giúp phần nạp vào đầu nhẹ hơn và lâu trôi hơn. Nhớ được bao nhiêu vẫn tùy từng người và tùy bạn có ôn lại đều không.
Vần điệu hợp với kiểu kiến thức nào, và không hợp chỗ nào
Chọn đúng việc cho công cụ là nửa phần thắng. Vần điệu mạnh nhất với kiến thức dạng chuỗi và dạng thuộc lòng: danh sách từ, trình tự các bước, cặp từ đi với nhau, quy tắc ngắn, con số. Những thứ bản thân chúng không có logic để suy ra, buộc phải nhớ, thì một giai điệu là chỗ dựa tốt.
Ngược lại, vần điệu không thay được việc hiểu. Một đoạn văn nghị luận SAT, một lập luận trong bài đọc, hay cách dùng một cấu trúc ngữ pháp trong ngữ cảnh — những thứ này cần bạn hiểu mối liên hệ, không phải ngân nga. Nếu bạn thuộc lòng một câu mà không hiểu nó nói gì, vào phòng thi gặp biến thể một chút là lúng túng ngay.
Cho nên mình hay dặn các bạn: dùng vần điệu để ghim phần rời rạc, hay rơi rụng. Còn phần cần hiểu, hãy để dành cho cách tự giảng lại bài hay đặt câu hỏi “tại sao”. Hai nhóm việc khác nhau, đừng bắt một công cụ gánh cả hai.
Cách tự chế một câu vần hay một đoạn giai điệu để nhớ
Bạn không cần biết sáng tác nhạc. Mượn luôn một bài có sẵn là nhanh nhất. Các bước mình vẫn hướng dẫn học viên như sau.
Trước hết, khoanh đúng phần hay quên. Đừng ghép cả chương vào bài hát, chỉ chọn vài mục cứ ôn mãi vẫn trượt. Tiếp theo, chọn một giai điệu bạn thuộc nằm lòng, càng đơn giản càng tốt — một bài hát tuổi thơ, một đoạn nhạc quảng cáo, hay nhịp của bảng cửu chương. Rồi nhét nội dung vào khung giai điệu đó, ưu tiên cho vần và cho nhịp, chấp nhận câu hơi ngô nghê. Càng buồn cười, bạn càng nhớ.
Sau khi có câu vè, hát to vài lần, rồi thử đọc lại mà không nhìn. Chỗ nào vấp thì sửa cho trơn miệng. Cuối cùng, đừng để nó nằm im một chỗ: hát lại vào buổi ôn hôm sau, rồi vài ngày sau nữa. Vần điệu lo phần ghim, còn ôn ngắt quãng lo phần giữ. Mình có viết riêng một bài về cách ôn tập ngắt quãng, bạn ghép hai thứ lại sẽ thấy rõ hiệu quả.
Áp dụng cho IELTS, SAT và tiếng Trung
Với IELTS, bạn thử gom những cụm từ hay đi cùng nhau vào một câu có vần, chẳng hạn một chuỗi từ nối cho bài Writing, hay những cặp danh từ — động từ hay dùng sai. Đọc theo nhịp vài lượt, đến lúc viết, từ đầu câu sẽ tự kéo từ sau ra. Những động từ bất quy tắc cũng dễ vào đầu hơn khi bạn đọc chúng thành một chuỗi có tiết tấu.
Với SAT, vần điệu hợp nhất với mấy thứ phải thuộc cứng: một công thức toán, một quy tắc dấu câu trong phần Writing, hay nghĩa gốc của vài tiền tố hay gặp. Một câu vè ngắn cho quy tắc dấu phẩy sẽ bám lâu hơn là đọc lại luật khô khan mười lần.
Riêng tiếng Trung thì vần điệu gần như sinh ra để dùng. Bốn thanh điệu vốn đã là bốn đường cao độ — đúng kiểu nhạc. Nhiều bạn nhớ thanh của một từ bằng cách ngân nó lên theo đúng đường đi của thanh đó. Quy tắc biến điệu, chẳng hạn hai thanh ba đứng cạnh nhau thì thanh đầu đổi thành thanh hai, cũng dễ thuộc hơn khi gói vào một câu có nhịp. Cả bộ thủ hay thứ tự nét, bạn cũng có thể đọc thành vè cho đỡ rối.
Những lỗi khiến mẹo này phản tác dụng
Lỗi đầu tiên là ôm đồm. Có bạn hào hứng quá, định phổ nhạc cả quyển từ vựng. Làm vậy chỉ tổ mệt, mà giai điệu chồng lên nhau đâm ra lẫn. Mỗi tuần vài câu vè cho đúng chỗ hay quên là đủ.
Lỗi thứ hai là nhớ giai điệu mà quên nghĩa. Nếu bạn hát trơn tru nhưng không rõ từng từ nghĩa là gì, bạn mới thuộc cái vỏ. Mỗi lần ôn, hãy dừng lại hỏi nhanh: chỗ này nghĩa là gì, dùng vào đâu. Gắn được âm với nghĩa thì câu vè mới có ích thật.
Lỗi cuối là tưởng ghép xong là xong. Vần điệu giúp bạn nhớ nhanh lúc đầu, nhưng nếu cả tháng không đụng lại, nó vẫn mờ dần như mọi thứ khác. Cứ quay lại hát mỗi vài ngày trong giai đoạn đầu, sau đó thưa dần khi đã chắc.
Nói cho thật lòng, vần điệu chỉ là một mẹo trong cả bộ công cụ ôn thi, không phải phép màu. Có bạn thấy hợp và nhớ rất nhanh, có bạn lại quen cách khác hơn. Bạn cứ thử một tuần với đúng vài phần hay quên rồi tự xem có đáng giữ không. Hợp thì giữ, không hợp thì đổi.
Câu hỏi thường gặp
Mình hát dở thì có học qua vần điệu được không?
Được bạn nhé. Phương pháp này không chấm điểm giọng hát. Bạn chỉ cần một nhịp đều và một giai điệu quen là đủ, thậm chí đọc rap hay đọc vè theo tiết tấu cũng chạy tốt. Mục tiêu là cho âm thanh thành chỗ bám cho trí nhớ, không phải để biểu diễn.
Học qua vần điệu có khác gì nghe nhạc trong lúc học không?
Khác hẳn. Nghe nhạc nền là để tạo không khí, còn nhạc không chứa bài học. Học qua vần điệu thì chính nội dung cần nhớ được đặt vào giai điệu, nên khi hát là bạn đang ôn bài. Một bên là phông nền, một bên là công cụ ghi nhớ.
Cách này có hợp để ôn phần đọc hiểu hay viết luận không?
Không hợp lắm. Đọc hiểu và viết luận cần bạn hiểu ý và lập luận, trong khi vần điệu mạnh ở phần thuộc lòng như từ vựng, công thức, quy tắc ngắn. Với phần cần hiểu, bạn nên dùng cách tự giảng lại bài hoặc tự đặt câu hỏi “tại sao” sẽ hiệu quả hơn.
Bao lâu thì mình thấy có tác dụng?
Thường chỉ sau vài lượt hát là bạn gọi lại được ngay trong buổi học đó. Nhưng để nhớ lâu thật thì vẫn phải ôn lại ngắt quãng trong một, hai tuần. Kết quả nhanh hay chậm còn tùy từng người và tùy bạn có ôn đều hay không.
Bài viết bởi đội ngũ So Izy Education — nhóm giáo viên luyện thi IELTS, SAT và tiếng Trung (soizy.education).
Leave a Reply