Mình từng ngồi cạnh một bạn tên Linh trong quán cà phê gần trường. Bàn bạn ấy phủ kín giấy. Ba quyển sách ngữ pháp mở cùng lúc. Một xấp flashcard 900 từ. Cây bút highlight gần cạn mực.
Linh học chăm lắm. Bạn ấy học mọi thứ.
Nhưng đúng một tuần trước kỳ thi IELTS, Linh nhắn cho mình: “Chị ơi, em học nhiều mà sao vẫn thấy trống rỗng, đề nào ra em cũng sợ.” Bạn ấy đã đọc hết cả cuốn từ điển thành ngữ, thuộc lòng 12 thì tiếng Anh, nhưng khi ngồi vào bài Writing thật thì tay vẫn cứng đờ.
Vấn đề của Linh không phải lười. Bạn ấy chăm quá, nhưng chăm dàn đều. Mỗi thứ một chút. Không thứ nào tới nơi.
Hôm đó mình kể cho Linh nghe về một nguyên tắc cũ mà mình ước gì có ai nói với mình sớm hơn: nguyên tắc 80/20.
Nguyên tắc 80/20 là gì?
Đầu thế kỷ 20, một nhà kinh tế người Ý tên Vilfredo Pareto nhận ra một điều lạ: 80% đất đai ở Ý khi ấy nằm trong tay 20% dân số. Rồi ông để ý thấy cùng một tỉ lệ lặp lại ở khắp nơi. Người ta gọi đó là nguyên tắc Pareto, hay nguyên tắc 80/20 (Pareto principle — quy luật thiểu số quan trọng).
Ý tưởng cốt lõi rất đơn giản: phần lớn kết quả đến từ một phần nhỏ nguyên nhân. Khoảng 80% thành quả thường bắt nguồn từ khoảng 20% nỗ lực đúng chỗ.
Con số 80 và 20 không phải công thức chính xác đâu. Có khi là 70/30, có khi là 90/10. Bạn đừng bấm máy tính làm gì. Điều cần nhớ chỉ là: không phải mọi việc bạn học đều có giá trị ngang nhau. Một số ít phần kiến thức tạo ra phần lớn điểm số. Phần còn lại chỉ làm bạn bận rộn, không làm bạn giỏi hơn.
Với người đang ôn thi mà quỹ thời gian eo hẹp, đây không phải mẹo lười. Đây là cách sống sót.
Vì sao “học chăm” đôi khi lại phản tác dụng
Có một cái bẫy ngọt ngào mà rất nhiều bạn rơi vào: cảm giác bận rộn dễ bị nhầm với cảm giác tiến bộ.
Bạn tô highlight kín trang sách. Bạn chép lại nguyên bài giảng. Bạn xem hết một playlist 40 video. Cuối ngày bạn mệt nhoài và thấy mình xứng đáng được nghỉ. Nhưng nếu hỏi thẳng: hôm nay mình làm được gì mà hôm qua chưa làm được? — nhiều khi câu trả lời trống rỗng.
Não bộ thích những việc dễ. Chép lại, đọc lại, tô màu đều là những việc dễ chịu vì bạn thấy chữ quen thuộc trôi qua mắt. Nhưng quen mặt chữ không phải là nhớ. Và nhớ chưa chắc đã là làm được bài.
80/20 buộc bạn hỏi một câu khó chịu hơn: trong đống việc mình đang làm, việc nào thật sự đẩy điểm lên? Thường thì chỉ vài việc thôi. Và những việc đó lại hiếm khi là việc dễ chịu nhất.
Tìm ra 20% cốt lõi trong bài thi của bạn
Vậy 20% ấy nằm ở đâu? Cách tìm nhanh nhất là nhìn vào chính cấu trúc bài thi và vào lỗi sai của riêng bạn.
Với IELTS, phần lớn thí sinh mất điểm không phải vì thiếu từ hiếm, mà vì vài lỗi lặp đi lặp lại: câu sai thì, thiếu mạo từ, bí ý khi viết Task 2, nghe rớt số và tên riêng ở Listening. Nếu bạn chữa gọn năm sáu lỗi đó, band điểm nhúc nhích thật. Còn học thuộc thành ngữ hoa mỹ thì đẹp đấy, nhưng hiếm khi kéo cả bài đi lên.
Với SAT, một nhóm nhỏ chủ đề chiếm phần lớn số câu. Ở phần Math, đại số tuyến tính và phân tích dữ liệu xuất hiện dày đặc hơn hình học nâng cao. Ở phần Reading and Writing, mấy dạng câu về ngữ pháp câu, dấu câu và ý chính lặp lại liên tục. Luyện chắc nhóm câu hay ra, bạn ăn điểm ổn định hơn hẳn so với việc đi săn mấy câu khó hiếm gặp.
Với tiếng Trung, khoảng vài trăm chữ Hán thông dụng nhất đã phủ phần lớn văn bản đời thường. Bộ thủ và các chữ có tần suất cao (như 的, 是, 不, 了) xuất hiện ở gần như mọi câu. Nắm nhóm chữ và mẫu câu lõi này trước, bạn đọc hiểu được nhiều hơn nhiều so với việc học lan man những chữ đẹp mà cả tháng gặp một lần.
Cách làm cụ thể: lấy hai, ba đề thi thử gần nhất ra. Ghi lại mọi câu bạn làm sai hoặc đoán mò. Gom chúng thành nhóm. Nhóm nào lặp lại nhiều nhất — đó chính là 20% của bạn. Đề thi thử không phải để lấy điểm cho vui, nó là tấm bản đồ chỉ chỗ chôn vàng.
Biến 80/20 thành lịch học mỗi ngày
Biết điểm trọng yếu rồi thì phải đưa vào lịch, nếu không nó chỉ là lý thuyết đẹp.
Mình hay gợi ý các bạn làm thế này. Đầu tuần, viết ra tối đa ba mảng yếu nhất mà cũng hay ra thi nhất. Chỉ ba thôi. Đó là “20%” của tuần này.
Sau đó, mỗi buổi học, dành phần thời gian tỉnh táo nhất — thường là 30 đến 45 phút đầu — cho đúng ba mảng đó. Học lúc đầu óc còn sắc bén, không để dành phần khó cho lúc đã kiệt sức. Việc phụ như tô lại vở cho đẹp hay xem thêm một video mẹo, để sau, và để bụng rằng nếu hết giờ thì bỏ cũng không sao.
Một mẹo nhỏ mà hiệu quả: trước khi ngồi học, tự hỏi “nếu hôm nay mình chỉ kịp làm một việc, việc nào đáng nhất?” Làm việc đó trước tiên. Mọi thứ khác là phần thưởng thêm, không phải nghĩa vụ.
Và bạn nhớ giùm mình: 80/20 không phải cái cớ để học qua loa. Nó là lời mời dồn sức vào chỗ đáng, thay vì rải mỏng sức lực khắp nơi rồi kiệt.
Những hiểu lầm thường gặp về 80/20
Hiểu lầm hay gặp nhất là nghĩ 80/20 nghĩa là chỉ học 20% rồi bỏ hẳn 80% còn lại. Không phải vậy. Phần còn lại vẫn có ích, chỉ là bạn ưu tiên sau, khi phần lõi đã vững. Sát ngày thi, bạn hoàn toàn có thể quay lại nhặt những điểm nhỏ để tối ưu.
Hiểu lầm thứ hai: nghĩ rằng 20% của người khác cũng là 20% của mình. Bạn cùng lớp yếu Reading, bạn lại yếu Listening. Bản đồ điểm yếu là của riêng từng người. Đừng copy lịch học của người giỏi nhất lớp rồi tự hỏi vì sao mình không lên.
Hiểu lầm thứ ba: tưởng tìm ra 20% một lần là xong. Không đâu. Khi bạn tiến bộ, điểm yếu dịch chuyển. Cứ vài tuần, làm lại một đề thử, vẽ lại bản đồ. Việc trọng yếu của tháng trước có thể đã xong, và một việc mới thế chỗ.
Mình nói thật lòng: không có phương pháp nào biến một tuần thành sáu tháng. Kết quả còn tùy điểm xuất phát, thời gian bạn có và mức độ kiên trì. 80/20 không hứa hẹn phép màu. Nó chỉ giúp mỗi giờ bạn bỏ ra sinh lời cao hơn. Với người bận và dễ nản, nhiều khi thế là đủ để không bỏ cuộc.
Còn Linh thì sao? Bạn ấy không kịp giỏi lên trong một tuần đâu. Nhưng bạn ấy dẹp bớt hai quyển sách, chỉ giữ lại việc chữa lỗi Writing hay lặp và luyện nghe số. Hôm thi xong, bạn ấy nhắn: “Em không còn thấy trống rỗng nữa. Em biết mình đã dồn sức đúng chỗ.” Với mình, câu đó còn quý hơn cả con số band điểm.
Câu hỏi thường gặp
Nguyên tắc 80/20 có áp dụng được cho người mới bắt đầu, mất gốc không?
Có, nhưng hơi khác. Người mất gốc thì “20% cốt lõi” chính là phần nền tảng nhất: bảng chữ, phát âm, mẫu câu cơ bản, nhóm từ vựng thông dụng nhất. Cứ xây chắc nền trước, đừng vội chạy theo phần nâng cao.
Làm sao biết mình đã chọn đúng 20% chưa?
Nhìn vào đề thi thử. Nếu sau vài tuần dồn sức vào nhóm việc đó mà điểm ở phần đó nhích lên, bạn chọn đúng. Nếu không đổi gì, có thể bạn đang nhầm điểm yếu — hãy làm lại một đề và soi kỹ chỗ sai.
80/20 có mâu thuẫn với việc học đều đặn mỗi ngày không?
Không. 80/20 nói về học cái gì, còn học đều đặn nói về học khi nào. Bạn vẫn nên học mỗi ngày một chút, chỉ là mỗi ngày ưu tiên đúng phần trọng yếu thay vì rải đều.
Tôi thấy tội lỗi khi bỏ qua phần khác, phải làm sao?
Cảm giác đó rất bình thường. Hãy nhớ bạn không bỏ hẳn, chỉ là xếp sau. Ghi những phần đó vào một danh sách “để dành”, bạn sẽ quay lại khi phần lõi đã vững. Biết nó vẫn nằm đó, đầu óc sẽ nhẹ hơn.
Bài viết bởi đội ngũ So Izy Education — nhóm giáo viên luyện thi IELTS, SAT và tiếng Trung (soizy.education).
Leave a Reply