Trả lời nhanh: Ghi chú dàn ý (outline method — ghi theo dàn bài) là cách ghi bài theo tầng thụt lề: ý lớn nằm ngoài, ý nhỏ thụt vào trong, mỗi dòng một ý ngắn. Cách dùng: nghe hoặc đọc xong một đoạn, bạn tách ý chính với ý phụ rồi xếp theo cấp, thay cho việc chép thành đoạn văn dày đặc.
Mình từng ngồi cạnh một bạn tên Linh trong lớp ôn IELTS. Linh chép bài kín trang. Thầy nói câu nào, bạn ấy ghi gần như nguyên câu đó, chữ nối chữ thành một khối đặc. Nhìn rất chăm chỉ. Nhưng tối về mở vở ra ôn, Linh ngồi đọc lại mười lăm phút mà vẫn không biết đâu là ý chính, đâu chỉ là ví dụ. Mọi dòng nằm ngang hàng nhau, như một bát mì trộn.
Bàn bên, một bạn khác ghi ít hơn hẳn. Vài dòng, chữ thụt ra thụt vào. Vậy mà khi dò bài, bạn ấy liếc ba giây là thấy ngay cấu trúc buổi học. Khác biệt không nằm ở chữ đẹp hay tốc độ tay. Nó nằm ở cách sắp xếp. Bạn ấy ghi theo dàn ý. Nếu bạn cũng hay ghi nhiều mà ôn lại chẳng thấy gì, bài này là dành cho bạn.
Ghi chú dàn ý là gì?
Ghi chú dàn ý (outline method) là cách ghi bài theo nhiều cấp, dựa vào độ thụt lề để phân biệt ý lớn và ý nhỏ. Ý bao quát nhất nằm sát lề trái. Ý phụ trợ cho nó thì thụt vào một bậc. Ví dụ, chi tiết hơn nữa thì thụt thêm một bậc. Mỗi dòng chỉ chứa một ý, viết ngắn gọn, không cần thành câu đầy đủ.
So với ba kiểu ghi chú quen thuộc khác, dàn ý có chỗ đứng riêng. Ghi chú Cornell chia trang thành cột gợi nhớ và phần tóm tắt, hợp để ôn lại. Sơ đồ tư duy tỏa ý theo vòng tròn, hợp lúc động não. Còn dàn ý mạnh nhất khi thông tin đã có thứ bậc rõ: một bài giảng, một chương sách, một quy tắc ngữ pháp có nhiều trường hợp con.
Vì sao dàn ý hợp với người ôn thi đang bận
Lý do đầu tiên là nhanh. Bạn không mất công viết câu trọn vẹn, chỉ ghi từ khóa và xếp đúng tầng. Trong lớp nghe giảng, hay lúc nghe một đoạn IELTS Listening, tốc độ này giúp bạn theo kịp mà không bỏ sót ý.
Lý do thứ hai quan trọng hơn: dàn ý buộc bạn phải hiểu ngay lúc ghi. Để biết một thông tin nên nằm ngoài cùng hay thụt vào trong, não bạn phải tự hỏi “cái này là ý chính hay chỉ là ví dụ cho ý trên?”. Câu hỏi nhỏ đó chính là lúc bạn thật sự xử lý bài, chứ không chỉ chép lại như một cái máy photo. Chép nguyên câu thì tay bận mà đầu rảnh. Ghi dàn ý thì tay nhàn mà đầu phải làm việc.
Lý do thứ ba là ôn lại cực nhanh. Khi dò bài trước ngày thi, bạn chỉ cần lướt các dòng sát lề trái để nắm khung, rồi mới soi xuống chi tiết nếu cần. Một trang dàn ý gọn gàng tiết kiệm cho bạn nhiều buổi ôn về sau.
Bốn bước ghi chú dàn ý
Bạn không cần công cụ gì đặc biệt, một cuốn vở hoặc một file trống là đủ. Quy trình gọn trong bốn bước.
- Đặt ý lớn sát lề trái. Mỗi khi chuyển sang một ý bao quát mới, bạn xuống dòng và viết sát mép trái. Đây là các “cành chính” của buổi học.
- Thụt vào cho ý phụ. Thông tin giải thích hay bổ sung cho ý lớn thì lùi vào một bậc. Chi tiết nhỏ hơn nữa lùi thêm một bậc. Dùng dấu gạch đầu dòng hoặc chấm tròn cho mỗi dòng để nhìn cho rõ tầng.
- Mỗi dòng một ý, viết ngắn. Bỏ bớt từ nối, chỉ giữ từ khóa. “Thì hiện tại hoàn thành — diễn tả việc vừa xong, còn ảnh hưởng tới hiện tại” là đủ, không cần viết thành câu văn.
- Chừa khoảng trống để bổ sung. Để vài dòng trắng dưới mỗi ý lớn. Khi gặp thêm ví dụ hay ngoại lệ về sau, bạn có chỗ điền vào đúng chỗ, dàn ý không bị rối.
Áp dụng cho IELTS, SAT và tiếng Trung
Với IELTS Reading, dàn ý giúp bạn tóm một đoạn văn dài theo khung ý chính — ý phụ, rất tiện khi làm dạng matching headings. Còn khi lên ý cho Writing Task 2, một dàn ý hai, ba luận điểm với các dẫn chứng thụt vào bên dưới sẽ cho bạn một dàn bài rõ ràng trước khi đặt bút.
Với SAT, phần ngữ pháp có rất nhiều quy tắc kèm trường hợp con. Ví dụ, quy tắc về dấu phẩy có nhiều tình huống nhỏ. Xếp “dấu phẩy” làm ý lớn, các tình huống là ý phụ thụt vào, bạn sẽ có một trang tra cứu gọn thay cho mấy trang chép tràn. Khi đọc một đoạn Reading dày, dàn ý cũng giúp bạn tách luận điểm chính khỏi chi tiết minh họa.
Với tiếng Trung, dàn ý hợp để sắp xếp bộ thủ và chữ Hán theo nhóm, hay ghi lại một mẫu ngữ pháp cùng các cách dùng con của nó. Chẳng hạn trợ từ 了 (le) có mấy chức năng khác nhau; bạn để 了 làm ý lớn, mỗi chức năng là một dòng thụt vào kèm ví dụ ngắn.
Những lỗi khiến dàn ý mất tác dụng
Lỗi hay gặp nhất là chép quá nhiều, biến mỗi dòng thành một câu dài. Khi đó dàn ý lại thành đoạn văn trá hình, mất hết cái lợi gọn nhẹ. Hãy ép mình rút mỗi dòng về từ khóa.
Lỗi thứ hai là thụt lề tùy hứng, lúc vào lúc không, khiến tầng bậc loạn lên. Nếu viết tay, bạn chọn một khoảng thụt cố định và giữ đều. Lỗi thứ ba là ghi xong rồi cất, không bao giờ mở lại. Dàn ý chỉ là bản ghi; nó không tự nhét kiến thức vào đầu bạn.
Dàn ý mạnh nhất khi ghép với gợi nhớ chủ động
Đây là chỗ nhiều bạn bỏ lỡ. Ghi chú, dù gọn đến đâu, cũng mới là bước lưu thông tin. Muốn nhớ thật, bạn phải lôi nó ra khỏi đầu. Sau khi có trang dàn ý, hãy che phần ý phụ lại, chỉ nhìn các ý lớn và tự nói ra chi tiết bên dưới. Nhớ được thì tốt; quên chỗ nào thì mở ra xem lại đúng chỗ đó. Cách này gọi là gợi nhớ chủ động, và dàn ý là bộ khung lý tưởng để luyện nó.
Kết quả nhanh hay chậm tùy từng người và tùy bạn luyện có đều hay không. Không có mẹo ghi chú nào thay được việc ngồi vào bàn mỗi ngày. Nhưng nếu đang ghi nhiều mà ôn lại chẳng thấy gì, đổi sang dàn ý là một thay đổi nhỏ cho lại khác biệt lớn. Bạn thử trong một tuần xem sao. Nếu muốn có lộ trình bài bản hơn cho IELTS, SAT hay tiếng Trung, bạn ghé các khóa học tại soizy.education nhé.
Câu hỏi thường gặp
Ghi chú dàn ý khác sơ đồ tư duy ở điểm nào?
Dàn ý xếp ý theo chiều dọc và dựa vào thụt lề để phân cấp, hợp với thông tin đã có thứ bậc rõ như bài giảng hay quy tắc ngữ pháp. Sơ đồ tư duy tỏa ý ra xung quanh một từ trung tâm, hợp lúc động não và nhìn mối liên hệ. Bạn có thể dùng cả hai cho hai mục đích khác nhau.
Nên ghi dàn ý trên giấy hay trên máy tính?
Cả hai đều được. Viết tay giúp bạn chậm lại và nhớ sâu hơn, hợp lúc học khái niệm mới. Gõ máy nhanh và dễ sắp xếp lại tầng bậc, hợp khi ghi nhiều hoặc cần tìm kiếm sau này. Bạn chọn theo tình huống và thói quen của mình.
Mình ghi dàn ý nhưng vẫn không nhớ bài, vì sao?
Nhiều khả năng bạn đang dừng ở bước ghi mà chưa luyện gợi nhớ. Hãy che bớt phần chi tiết và tự đọc lại từ trí nhớ, rồi mới mở ra kiểm tra. Ghi chú là để ôn, không phải để cất đi.
Dàn ý có hợp với môn nhiều hình ảnh hay công thức không?
Hợp một phần. Với nội dung có thứ bậc chữ nghĩa thì dàn ý rất tốt, nhưng với sơ đồ hay hình vẽ, bạn nên kết hợp thêm cách mã hóa hình ảnh để không bỏ sót phần trực quan.
Bài viết bởi đội ngũ So Izy Education — nhóm giáo viên luyện thi IELTS, SAT và tiếng Trung (soizy.education).
Leave a Reply